Antibiyotik direnci, bakterilerin zaman içinde değişip antibiyotiklerin etkisine karşılık vermemesi anlamına geliyor. Bu tür bakterilerin neden olduğu enfeksiyonları tedavi etmek güçleşiyor, bazı durumlarda tedavi mümkün olmuyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) yetkilileri, 16 Kasım 2026 Pazartesi günü yaptıkları açıklamada, şartlarda değişiklik olmazsa gelecek 25 yılda ilaca dirençli enfeksiyonlar nedeniyle 39 milyon kişinin hayatını kaybedebileceğini belirtti.

Bir bakterinin, antibiyotiğin normalde öldürmesi ya da çoğalmasını engellemesi gerekirken ilaca karşılık vermemesi antibiyotik direnci olarak tanımlanıyor. DSÖ bu durumu daha kapsayıcı bir kavram olan antimikrobiyal direnç başlığı altında ele alıyor: Bakteri, virüs, mantar ve parazitlerin kendilerine karşı kullanılan ilaçlara artık yanıt vermemesi. Antibiyotik direnci ise bu sorunun bakterilerle ilişkili bölümünü oluşturuyor. Direnç geliştiren insan vücudu değil, bakterinin kendisi.

Bu açıklama, 6. Küresel Antimikrobiyal Direnç Medya Forumu çerçevesinde düzenlenen çevrim içi toplantıda yapıldı. DSÖ Antimikrobiyal Direnç Dairesi Başkan Vekili Jean-Pierre Nyemazi, 2021 yılında dünya genelinde 1 milyondan fazla kişinin doğrudan ilaç direnci sebebiyle öldüğünü, yaklaşık 4,7 milyon ölümün ise dirençle bağlantılı olduğunu ifade etti. Nyemazi, COVID-19'un aksine bu enfeksiyonların yıllardır fark edilmeden can aldığını kaydetti.

DSÖ'nün paylaştığı verilere göre, 2023 yılında örgüte bildirilen ve laboratuvar testleriyle doğrulanan bakteriyel enfeksiyonların altıda birinde, tedavide kullanılan antibiyotiklere direnç saptandı.

39 milyonluk rakam kesinleşmiş bir sayı değil, bir öngörü. Eylül 2024'te The Lancet dergisinde yayımlanan Küresel Antimikrobiyal Direnç Araştırması (GRAM) da aynı tahmine yer verdi. 204 ülke ve bölgenin verilerini değerlendiren araştırma, yeni tedbirler alınmadığı takdirde 2025-2050 yılları arasında 39 milyon kişinin bakterilerdeki antibiyotik direnci nedeniyle doğrudan yaşamını yitirebileceğini öngördü. Araştırmaya göre aynı dönemde dirençle ilişkili toplam ölüm sayısı 169 milyona ulaşabilir.

DSÖ, antibiyotiklerin gereksiz yere veya hatalı biçimde kullanılmasını direncin başlıca sebepleri arasında gösteriyor; ihtiyaç bulunmadığı halde ya da yanlış antibiyotik türünün alınması buna örnek oluşturuyor. Örgüt, temiz suya ve hijyen olanaklarına erişememenin yanı sıra enfeksiyon kontrolünün yetersiz olmasının da direnci beslediğini belirtiyor. Aşı, teşhis testi ve ilaçlara ulaşmakta yaşanan güçlükler de etkenler arasında. Antibiyotikler bakterilere karşı işe yarıyor; grip ve soğuk algınlığı gibi virüs kaynaklı hastalıkları iyileştirmiyor.

DSÖ uzmanları, bağışıklık sistemi zayıf kişilerin dirençli enfeksiyonlara karşı daha fazla risk altında olduğunu belirtiyor; kanser tedavisi görenler ve kronik hastalığı olanlar da bu kişiler arasında. Direnç, enfeksiyonların tedavisini güçleştiriyor ve hastanede geçirilen süreyi uzatıyor. Ayrıca ölüm olasılığını yükseltiyor. DSÖ uzmanları, direnç denetim altına alınmadığı takdirde basit ameliyatların ve doğumun dahi tehlikeli hale gelebileceği uyarısında bulundu.

DSÖ, bu yıl 183 ülkenin ulusal eylem planlarını değerlendirdi. Planı bulunan ülkelerin oranı 2017 yılında yaklaşık yüzde 40 düzeyindeyken son değerlendirmede yüzde 90'a yükseldi. DSÖ Antimikrobiyal Direnç Teknik Sorumlusu Pravasha Prakash, planını bütünüyle finanse eden, hayata geçiren ve izleyen ülke sayısının yalnızca 42 olduğunu açıkladı. Örgüt, 18-24 Kasım tarihlerinde düzenlenen Dünya Antimikrobiyal Direnç Farkındalık Haftası kapsamında hükümetlere sağlık sistemlerini güçlendirme ve gereksiz antibiyotik kullanımını azaltma çağrısı yaptı. DSÖ'nün talepleri arasında yeni tedavilerin geliştirilmesine hız verilmesi de yer alıyor.